මුලින්ම කොටසක් යනු කුමක්දැයි විමසා බලමු. ඇත්තෙන්ම කොටසක් යනු සමාගමක අයිතිවාසිකම හැදින්වෙන කුඩාම ඒකකය කොටසයි. එනම් කොටසකට හිමිකම් කීම යනු අදාල සමාලමට හිමිකම් දැරීමට සමාන වේ. එමෙන්ම ණයකර පිලිබදවද විමසා බලමු. ණයකර යනු නිකුත් කරන්නාගේ සාමාන්ය ණයෙන් පමණක් ආවරණය වන පෞද්ගලික අංශයේ සමාගම්, බැංකු සහ අනෙකුත් මූල්ය ආයතන නිකුත් කරනු ලබන අනාරක්ෂිත, මධ්ය සහ දිගුකාලීන, පොලී සහිත බැඳුම්කර වේ. විශාල, මනා ලෙස පිහිටුවන ලද ආයතන විසින් සාමාන්යයෙන් ණයකර නිකුත් කරනු ලැබේ. (මහ බැංකුවේ පැහැදිලි කිරීම)
කොටස් වෙළදපොල යනු ඒ තුල ලියාපදිංචි සමාගම් වල කොටස් හෝ ණයකර මිලදී ගැනීම සහ විකිණිම සිදු කරන ස්ථානයයි. පොදු සමාගම් කොටස් වෙළදපොල යාන්ත්රණය උපයෝගී කර ගනිමින් මුලික කොටස් නිකුතුන්(Initial Public Offerings-IPO) මගින් කොටස් ප්රාග්ධනයද ණයකර මගින් ණය ප්රාග්ධනයද රැස්කොට ගනී. ඒ අනුව සමහරෙක් සමාගම් මූලික ප්රසිද්ධ නිකුතුවක් කිරීම මගින් වෙළදපොලට නව කොටස් හෝ ණයකර මුදාහරිනු ලබන අතර, අනෙක් සමාගමක් දෙනටමත් ඇති ඇති කොටස් ප්රාධනයෙන් යම් ප්රමාණයක් විකුණුම් අර්පණයක් ඔස්සේ වෙළදපොලට මුදාහරිණු ලැබීමෙන් අවශ්ය කෙරෙන ප්රාග්ධනය සපුරාගනු ලබයි. කෙසේ වෙතත් මෙම අවස්ථා දෙක තුලදීම ආයෝජකයන් සෘජුවම අදාල සමාගමින් කොටස් හෝ ණයකර මුදල් ගෙවා මිලදී ගනු ලබයි . සමාගම් කොටස් වෙළදපොලට පිවිසෙන අනෙක් අවස්ථාව වනුයේ ඉහත අන්දමේ මහජන නිකුතුවක් සිදු නොකොට "හැදින්වීම"ක් ඔස්සේ කොටස් වෙළදපොලෙහි ලේඛණගත වීමයි. මේ කවර ආකාරයකින් හෝ කොටස් නැතිනම් ණයකර මිලදී ගැනීමෙන් ආයෝජකයින් එම අදාල සමාගමෙහි හෝ සමාගම්වල කොටස්/ණයකර හිමියන් බවට පත්වේ.
මේ අන්දමින් ආයෝජකයි විසින් මිලදී ගනු ලැබූ සමාගම් කොටස් හෝ ණයකර ද්වියික වෙළදපොල තුලදී ගනුදෙනු වනු ලැබේ. කොළඹ කොටස් වෙළදපොල දැනට ශ්රී ලංකාවේ ද්විත්යික වෙළදපොල වශයෙන් ක්රියාත්මක වන අතර. එහිදී සමාගම් කොටස්/ණයකර සදහා මිල තීරණය වනුයේ ඒවා සදහා ඇති ඉල්ලුම හා සැපයුම මතයි.
මේ අන්දමින් ආයෝජකයි විසින් මිලදී ගනු ලැබූ සමාගම් කොටස් හෝ ණයකර ද්වියික වෙළදපොල තුලදී ගනුදෙනු වනු ලැබේ. කොළඹ කොටස් වෙළදපොල දැනට ශ්රී ලංකාවේ ද්විත්යික වෙළදපොල වශයෙන් ක්රියාත්මක වන අතර. එහිදී සමාගම් කොටස්/ණයකර සදහා මිල තීරණය වනුයේ ඒවා සදහා ඇති ඉල්ලුම හා සැපයුම මතයි.
